ମୁମ୍ବାଇ — ଭାରତର ସାମାଜିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବେଶ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବଦଳୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ନୂତନ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶକ୍ତି ଏବେ ଦେଶର ଉପଭୋକ୍ତା ବଜାରର ରୂପରେଖକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାରେ ଲାଗିଛି। ଏହି ଶକ୍ତିଟି ହେଉଛି “ପିଙ୍କ୍ ଇକୋନୋମି” (Pink Economy) ବା ଗୋଲାପୀ ଅର୍ଥନୀତି। ସରଳ ଭାଷାରେ କହିଲେ ଏହା ହେଉଛି LGBTQIA+ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର କ୍ରୟ କ୍ଷମତା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରଭାବ। ଆଜିର ସମୟରେ ଏହା କେବଳ ଏକ ଛୋଟ ଗୋଷ୍ଠୀର ବିଷୟ ହୋଇ ରହିନାହିଁ, ବରଂ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମାକ୍ରୋ-ଇକୋନୋମିକ୍ ଚାଳକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ଜୁନ୍ ୨୦୨୬ ସୁଦ୍ଧା, କର୍ପୋରେଟ୍ ଭାରତ “ପିଙ୍କ୍ ମନି” ବା LGBTQIA+ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅର୍ଥର ବିପୁଳ ସମ୍ଭାବନାକୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛି। ସେମାନେ ବୁଝିପାରିଛନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ବ୍ୟବସାୟରେ ସାମିଲ୍ କରିବା (Inclusivity) କେବଳ ଏକ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲାଭଜନକ ବ୍ୟବସାୟିକ ରଣନୀତି ମଧ୍ୟ।
ଭାରତର ବିଶାଳ ଜନସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରାୟ ୫ ରୁ ୮ ପ୍ରତିଶତ ଲୋକ LGBTQIA+ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ଏହି ଆକାରକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା କୌଣସି ବି ବ୍ୟବସାୟ ପାଇଁ ବୋକାମୀ ହେବ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଶିଳ୍ପ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ, ଭାରତୀୟ LGBTQIA+ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର କ୍ରୟ କ୍ଷମତା ୧୫୦ ବିଲିୟନ୍ ଡଲାରରୁ (ପ୍ରାୟ ୧୬ ଲକ୍ଷ କୋଟି ଟଙ୍କା) ଅଧିକ ବୋଲି ଆକଳନ କରାଯାଇଛି। ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସେମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟତା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବାରୁ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି।
ପିଙ୍କ୍ ମାର୍କେଟର ବିଶାଳତା ଏବଂ ସମ୍ଭାବନା
ଅନେକ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଭାରତରେ LGBTQIA+ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ଭାବନାକୁ ବେଖାତିର୍ କରାଯାଇଥିଲା। କଠୋର ଆଇନଗତ କଟକଣା ଏବଂ ସାମାଜିକ କଳଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ସେମାନେ ମୁଖ୍ୟଧାରାରୁ ଦୂରେଇ ରହିଥିଲେ। ତେବେ ୨୦୧୮ ମସିହାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରା ୩୭୭ ର ଐତିହାସିକ ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ସମଲିଙ୍ଗୀ ସମ୍ପର୍କକୁ ଅପରାଧମୁକ୍ତ କରାଯିବା ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା। ଏହା କେବଳ ମାନବାଧିକାର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅର୍ଥନୀତି ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଥିଲା। ଆଜି, କୁଇଅର (Queer) ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷିତ ଏବଂ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ରହୁଛନ୍ତି। ବିଶେଷକରି DINK (Double Income, No Kids) ଅର୍ଥାତ୍ ଦୁଇଟି ଆୟ ଥିବା କିନ୍ତୁ ପିଲା ନଥିବା ସମଲିଙ୍ଗୀ ଦମ୍ପତିମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଅର୍ଥ ରହିଛି।
ଏହି ବର୍ଗର ଗ୍ରାହକମାନେ ବ୍ରାଣ୍ଡ୍ ପ୍ରତି ବେଶ୍ ଆନୁଗତ୍ୟ (Brand Loyalty) ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଗ୍ରାହକ ଗବେଷଣା ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ତଥ୍ୟରୁ ଜଣାପଡିଛି ଯେ LGBTQIA+ ଗ୍ରାହକମାନେ ସେହି ବ୍ରାଣ୍ଡ୍ଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ନିଜର ଅର୍ଥ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବାକୁ ୭୦ ପ୍ରତିଶତ ଅଧିକ ଆଗ୍ରହୀ, ଯେଉଁମାନେ କୁଇଅର ଅଧିକାରକୁ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ବ୍ୟବସାୟିକ ଅଭ୍ୟାସରେ ପ୍ରକୃତ ସମାନତା ଦେଖାନ୍ତି। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ବ୍ରାଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବଜାରକୁ କାବୁ କରିବା ପାଇଁ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରୁଛନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଗୋଟିଏ ମାସ ‘ପ୍ରାଇଡ୍ ମନ୍ଥ’ (Pride Month) ପାଳନରେ ସୀମିତ ନରହି ବର୍ଷସାରା ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛନ୍ତି।
ପିଙ୍କ୍ ବୁମ୍ ଦ୍ୱାରା ଲାଭବାନ ହେଉଥିବା ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର
ଏହି ପିଙ୍କ୍ ଇକୋନୋମିର ପ୍ରଭାବ ଅନେକ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି। କିଛି ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର ଏହି ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ସର୍ବାଧିକ ଲାଭବାନ ହେଉଛନ୍ତି:
- ଆର୍ଥିକ ସେବା ଏବଂ ବୀମା (Financial Services and Insurance): ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ ଯୁଗ୍ମ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍, ଋଣ କିମ୍ବା ବୀମା ସୁବିଧା ପାଇବାରେ ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଅନେକ ବାଧାବିଘ୍ନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆଜି, ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏବଂ ଫିନଟେକ୍ ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆର୍ଥିକ ଉତ୍ପାଦ ଆଣୁଛନ୍ତି। ସମଲିଙ୍ଗୀ ସାଥୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଗ୍ମ ଆକାଉଣ୍ଟ୍ ଖୋଲିବା, ଲିଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର (Gender-affirmation surgeries) ପାଇଁ ବୀମା କଭର୍ ଏବଂ ପରିବାର ଫ୍ଲୋଟର ପ୍ଲାନ୍ରେ ସମଲିଙ୍ଗୀ ସାଥୀଙ୍କୁ ସାମିଲ୍ କରିବା ଭଳି ପଦକ୍ଷେପ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏବଂ ବୀମା କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ନେଉଛନ୍ତି।
- ଭ୍ରମଣ ଏବଂ ଆତିଥ୍ୟ (Travel and Hospitality): ଭ୍ରମଣ ଶିଳ୍ପରେ “ପିଙ୍କ୍ ଟୁରିଜିମ୍” ଏବେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। କୁଇଅର ଯାତ୍ରୀମାନେ ଭ୍ରମଣ ସମୟରେ ନିରାପତ୍ତା, ଭେଦଭାବମୁକ୍ତ ଏବଂ ସ୍ୱାଗତଯୋଗ୍ୟ ପରିବେଶକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ତେଣୁ, ପ୍ରମୁଖ ହୋଟେଲ୍ ଚେନ୍ ଏବଂ ରିସୋର୍ଟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତାଲିମ ଦେଇ ନିଜକୁ “LGBTQIA+ ସେଫ୍ ସ୍ପେସ୍” ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ କରୁଛନ୍ତି। ସେହିପରି କେବଳ କୁଇଅର ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ୟାକେଜ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ଟ୍ରାଭେଲ୍ ଏଜେନ୍ସିଗୁଡ଼ିକର ଆୟରେ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ ୪୦ ପ୍ରତିଶତ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି।
- ଫ୍ୟାସନ୍, ବିୟୁଟି ଏବଂ ଲାଇଫଷ୍ଟାଇଲ୍: ପୁରୁଷ ଏବଂ ମହିଳାଙ୍କ ଫ୍ୟାସନର କଠୋର ସୀମାରେଖା ଏବେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେବାରେ ଲାଗିଛି। ଶୀର୍ଷ ଭାରତୀୟ ରିଟେଲ୍ ବ୍ରାଣ୍ଡ୍ ଏବଂ D2C ଲେବଲ୍ ଗୁଡ଼ିକ ‘ଲିଙ୍ଗ-ନିରପେକ୍ଷ’ (Gender-neutral) ପୋଷାକ ଲଞ୍ଚ କରୁଛନ୍ତି। ସେହିପରି, ବିୟୁଟି ଏବଂ କସମେଟିକ୍ସ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରି କୁଇଅର ମଡେଲମାନଙ୍କୁ ନେଇ ନିଜର ମାର୍କେଟିଂ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଲିଙ୍ଗଗତ ପରିଚୟକୁ ସୁଟ୍ କଲା ଭଳି ଉତ୍ପାଦ ବଜାରକୁ ଆଣୁଛନ୍ତି।
- ରିଅଲ୍ ଇଷ୍ଟେଟ୍: ଅନେକ କୁଇଅର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଘର ଭଡ଼ାରେ ନେବା କିମ୍ବା କିଣିବା ବେଳେ ଭେଦଭାବର ଶିକାର ହେବା ଏକ ବାସ୍ତବତା। ଏହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଏବେ କିଛି ପ୍ରଗତିଶୀଳ ରିଅଲ୍ ଇଷ୍ଟେଟ୍ ଡେଭଲପର୍ ଏବଂ ରେଣ୍ଟାଲ୍ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ଆଗକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ LGBTQIA+ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ବିନା ଭେଦଭାବରେ ଘର ଯୋଗାଇଦେବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ଏକ ବଡ଼ ଗ୍ରାହକ ବର୍ଗଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି।
“ରେନବୋ ୱାସିଂ” ଠାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାର ସମୟ
ଯେପରି ପିଙ୍କ୍ ଇକୋନୋମିର ବିସ୍ତାର ହେଉଛି, ସେହିପରି କୁଇଅର ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କର ସଚେତନତା ମଧ୍ୟ ବଢ଼ୁଛି। ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏବେ “ରେନବୋ ୱାସିଂ” (Rainbow Washing) ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଛି। ରେନବୋ ୱାସିଂ ହେଉଛି ସେହି ଅଭ୍ୟାସ, ଯେଉଁଠାରେ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ପ୍ରାଇଡ୍ ମାସରେ ନିଜର ଲୋଗୋକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ରଙ୍ଗରେ ବଦଳାଇ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବର୍ଷସାରା ସମାନତା ରକ୍ଷାକାରୀ ନୀତି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି।
ଆଧୁନିକ ଗ୍ରାହକମାନେ ଏବେ ବାସ୍ତବ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଦାବି କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ କର୍ପୋରେଟ୍ ବୋର୍ଡରୁମ୍, ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ପରିବେଶକୁ ତର୍ଜମା କରୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକରେ କର୍ମଚାରୀ ସମ୍ପଦ ଗୋଷ୍ଠୀ (ERGs), ଦୃଢ଼ ଭେଦଭାବ ବିରୋଧୀ ନୀତି ଏବଂ LGBTQIA+ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ସୁବିଧାସୁଯୋଗ ରହିଛି, ସେହି କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ସର୍ବାଧିକ “ପିଙ୍କ୍ ରୁପି” (Pink Rupee) ଲାଭ କରିପାରୁଛନ୍ତି।
ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତର ରାସ୍ତା
ପିଙ୍କ୍ ଇକୋନୋମିର ଉତ୍ଥାନ କେବଳ ଏକ ବ୍ୟବସାୟିକ ଘଟଣା ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ଗଭୀର ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମାଧ୍ୟମ। ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୃଶ୍ୟମାନତା ପ୍ରାୟତଃ ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟତାର ମାର୍ଗ ପ୍ରଶସ୍ତ କରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ କୁଇଅର ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗ୍ରାହକ ଏବଂ ଶ୍ରମିକ ବର୍ଗ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମାଜ ଏବଂ ସରକାରଙ୍କ ଉପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମାନ ଅଧିକାର, ଯେପରିକି ବିବାହ ସମାନତା ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ଭେଦଭାବ ବିରୋଧୀ ଆଇନ ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ତଥାପି କିଛି ଆହ୍ୱାନ ଏବେ ବି ବାକି ରହିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନର ପିଙ୍କ୍ ଇକୋନୋମିର ଅଧିକାଂଶ ଲାଭ ସହରାଞ୍ଚଳ, ଇଂରାଜୀଭାଷୀ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ-ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଖରେ ସୀମିତ ଅଛି। ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ-ସହରାଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ କୁଇଅର ବ୍ୟକ୍ତି ଏବେ ମଧ୍ୟ ଗମ୍ଭୀର ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ମୌଳିକ ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ମିଳିପାରୁନାହିଁ। ପିଙ୍କ୍ ଇକୋନୋମିକୁ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ ସଫଳ କରିବାକୁ ହେଲେ କର୍ପୋରେଟ୍ ସେକ୍ଟରକୁ କେବଳ ପ୍ରିମିୟମ୍ ଉତ୍ପାଦ ବିକ୍ରି କରିବାରେ ସୀମିତ ନରହି, ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ନିଯୁକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ପଡିବ। ବିଶେଷ କରି ଟ୍ରାନ୍ସଜେଣ୍ଡର ଏବଂ କିନ୍ନର ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ମୁଖ୍ୟଧାରାରେ ସାମିଲ କରିବା ନିହାତି ଜରୁରୀ।
୨୦୨୬ ମସିହାରେ ଭାରତ ଯେତେବେଳେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛି, ଏକ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ଯେ ଔପଚାରିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ LGBTQIA+ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଯୋଗଦାନ ଦେଶର ବିକାଶ କାହାଣୀର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ। ପିଙ୍କ୍ ଇକୋନୋମି ଏକଥା ପ୍ରମାଣିତ କରେ ଯେ ବିବିଧତା (Diversity) କେବଳ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ବଜାର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ, ନୂତନତ୍ୱ ଏବଂ ଜାତୀୟ ସମୃଦ୍ଧିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଚାଳକ ଅଟେ।
